Agroforestry in open landschap
Leidraad wet- en regelgeving voor agrariërs en overheden
De opkomst van agroforestry in Nederland
Agroforestry, het integreren van bomen en struiken in landbouwsystemen, wint aan populariteit onder Nederlandse agrariërs. Het biedt zowel kansen voor versterking van de agrarische bedrijfsvoering, als ook in het bijdragen aan maatschappelijke doelen zoals biodiversiteitsherstel, klimaatmitigatie en -adaptatie, water (kwaliteit en vasthoudend vermogen) en verduurzaming van de landbouw.
Balans tussen openheid en nieuwe uitdagingen
Het open veenweidelandschap wordt vaak gewaardeerd vanwege het open karakter, met name in gebieden die belangrijk zijn voor weidevogels. Het integreren van bomen en struiken kan dan bezwaren oproepen, zowel vanwege landschapsbeleving als de kans dat predatoren zich er vestigen. Het roept daarmee vragen op rondom ruimtelijke inpassing, economische haalbaarheid, beheercomplexiteit en regelgeving. Toch is de vraag of we ons een volledig statisch open landschap kunnen blijven veroorloven, gezien de uitdagingen van klimaatverandering, trends in natuurinclusieve landbouw en de wens voor groene en blauwe dooradering. Immers, voor veel maatschappelijke uitdagingen biedt agroforestry een oplossing: het geeft mogelijkheden voor meer biodiversiteit, koolstofopslag, klimaatadaptatie en nieuwe verdienmodellen.
Geleerde lessen uit de praktijk
Wij.land en Polderprof hebben samen gedurende de periode 2022-2025 op verschillende boerderijen in open landschap passende vormen van agroforestry kunnen realiseren, door goed overleg met lokale en provinciale overheden. Daarbij hebben we lessen opgedaan rondom mogelijkheden, beperkingen en wenselijke kaders van agroforestry in het open veenweidelandschap. Het inleven in elkaars werelden en belangen en die vertalen naar de praktijk bleek daarin de sleutel. Samengevat blijkt er vaak veel meer mogelijk wanneer goed wordt gekeken naar de lokale context, in plaats van het in stand houden van generieke maatregelen. Met verstandige ontwerpkeuzes, bijvoorbeeld in relatie tot beschermde weidevogelkerngebieden, kunnen de waarden van het open landschap behouden blijven. Tegelijkertijd kan, waar dat wel mogelijk is, de biodiversiteit op boerenerven met agroforestry enorm toenemen, met andere boerenlandvogels en een grote diversiteit aan insecten. Op deze manier kunnen alle partijen met een gerust hart zeggen: dit hebben we goed gedaan; hiermee dragen we bij aan de maatschappelijke doelen en aan een toekomstbestendig bedrijf.
Een praktische gids voor boer en beleidsmaker
In navolging van deze lessen en ontwerpen heeft RVO ons gevraagd de opgedane kennis te vertalen naar een praktische leidraad voor wet- en regelgeving rond agroforestry in het open landschap, bedoeld voor zowel boeren als beleidsmakers. Op die manier krijgen zij concrete handvatten om in hun eigen gebied en situatie aan de slag te gaan.
Leeswijzer en opbouw van de leidraad
We hebben deze leidraad als volgt opgebouwd:
Hoofdstuk 1 gaat in op de context van het huidige landschap: hoe en waarom het zo open is geworden, en welke meerwaarde en/of gevolgen het terugbrengen en verder ontwikkelen van agroforestry kan hebben.
In hoofdstuk 2 behandelen we de stand van zaken (eind 2025) van het agroforestrybeleid in het open landschap, en beschrijven we hoe processen rondom bestemmingsplanwijzigingen en vergunningen over het algemeen verlopen. Daarbij geven we een concreet stappenplan voor agrariërs, waarin staat hoe zij binnen het huidige provinciale en gemeentelijke beleid agroforestry op hun bedrijf op een passende manier kunnen realiseren in het open veenweidegebied.
Tot slot geven we in hoofdstuk 3 aanbevelingen aan overheden over hoe zij hun beleid structureel beter kunnen laten aansluiten bij de huidige maatschappelijke doelen en de noodzaak om een divers, klimaatbestendig landschap mogelijk te maken.
