Wie iets wil veranderen, moet eerst luisteren

Innovatie zegt het al, ik doe nieuwe dingen, of bestaande dingen in een nieuwe context. Met een opdracht van transformatie, dus een ander – of veranderd – systeem maken dat beter aansluit op veranderende behoeften vanuit de maatschappij en de markt. Om dat te doen moet je tegelijkertijd werken aan technische, sociale, economische en psychologische kanten van systeemverandering. Een nieuwe aanpak – bijvoorbeeld in de landbouw – moet werken, maar je moet het ook durven en mogen. En als je met ondernemers werkt, moet het ook nog rendabel of financierbaar zijn.

Dus ik blijf zelf ook continu leren, om om te gaan met onverwachte wendingen, weerstand, vooroordelen en bestaande belangen. Of om op een gegeven moment te realiseren als het niet kan zoals het moet, dan moet het maar zoals het kan.

Als frisse student, 35 jaar terug, besloot ik naar de Filipijnen te gaan. Je bent jong en wil naar de tropen om het regenwoud te redden… Ik kwam aan in een dorp waar geen Engels werd gesproken en communiceren ging met handen en voeten. Op mijn eerste dag rende er een zeldzame, bedreigde diersoort – een Filippijns hert – de rivier in waar ik me stond te wassen, waarop de dorpsbewoners ’m prompt afmaakten en in stukjes begonnen te hakken. Hoe leg je met handen en voeten uit dat dit gelukje voor hen een grote klap is voor de lokale populatie? Niet.

Bij het ontbijt kreeg ik, als hooggeëerde gast, een stuk van de rauwe en nog warme lever. Dat leerde me gelijk een grote les: wat is belangrijk voor mensen en welke opties hebben ze om het te bereiken? Je kunt de natuur wel willen redden, maar zonder te begrijpen hoe dat bos gebruikt wordt ben je kansloos. Dat zijn de vragen die je moet beantwoorden voordat je iets wil gaan veranderen. En dat doe je door eerst heel goed te luisteren. Wat zijn de belangen achter het gedrag, en de waarden achter de belangen.

Gereedschap, tja, ik heb een bèta opleiding gedaan, fysische geografie. Maar een puur natuurwetenschappelijke invalshoek voor het aanpakken van ecologische problemen is niet toereikend. Omdat uiteindelijk ménsen keuzes maken die het milieu, in mijn geval toen het regenwoud, beïnvloeden. Psychologie is heel belangrijk, onmisbaar, in van elkaar leren en een verandering doorzetten. Je moet van alle partijen weten wat ze nodig hebben, wat ze weerhoudt. En dat heeft vaker met waarden of wereldbeeld te maken, dan met technische of landbouwkundige oplossingen. En of je nou met rijke of juist arme mensen te maken hebt, geld speelt altijd óók een rol.

Het is net zo belangrijk om te weten waarom een boer een bos kapt, als waarom een CEO van een veevoerbedrijf bepaalt dat hij of zij wel of niet een duurzaamheidsprogramma gaat uitrollen of inkoopvoorwaarden gaat stellen.

Een bos kappen is namelijk helemaal geen leuk werk, dat is bloed zweet en tranen. Ik weet niet of je ooit alleen al een struikje hebt proberen uit te graven, maar dat is nog lang niet zo makkelijk. Dus waarom doe je dat? Er moet een goede reden zijn. Als je van de boer weet waarom en van de CEO weet waarom, dan kan je gaan kijken naar de knoppen waar je aan kan draaien om uiteindelijk het systeem te veranderen.

Uiteindelijk zijn dat toch de key decision makers, de CEO’s en politici. Dat zijn ook de regionen waar je relatief vaak middelbare witte mannen (zoals ik) treft die denken dat ze het allemaal weten. Ik hou er wel heel erg van om die denkbeelden een beetje uit te dagen of met een ander perspectief te confronteren. Dat is toch de plek waar de keuzes gemaakt worden, waar de lijntjes getrokken worden waarbinnen ‘gewone mensen’ moeten kleuren – wetten en marktmechanismen. Onderaan de ladder is het meer roeien met de riemen die je hebt. Terwijl in het landschap – bij de boeren, de boswachters, de burgers – heel veel kennis zit. Maar die beseffen zich nauwelijks hoeveel ze weten. Eigenlijk ben ik aan de praattafels steeds zelfverzekerder geworden en in het veld steeds bescheidener.

Maar het leukste blijft al die partijen samen in een ruimte zetten, zoals we doen met Welkom in het Wij.land, om elkaars perspectief te verkennen, naar elkaar te luisteren. Maar zo’n ruimte moet veilig zijn. Er zijn in zo’n situatie machtsverschillen, en die verdwijnen niet door een gesprek te hebben. Je kunt wel zorgen dat er gelijkwaardigheid in het gesprek is, dat degenen die niet gewend zijn dit soort gesprekken te voeren goed voorbereid zijn. En door duidelijke afspraken te maken hoe je het gesprek voert, en wat je redelijkerwijs kan verwachten als uitkomst. En wat er vervolgens gedaan wordt met die uitkomst. Op die evenementen horen we het meest terug hoeveel mensen wel niet hebben geleerd door mét de ander te praten, in plaats van óver de ander.

Niet. We zijn geen organisatie die het de boeren of de bestuurder eventjes komt uitleggen. We zijn een groep mensen opgeleid in allerlei verschillende disciplines. Als je het vergelijkt met de medische wereld: Wij.land is een soort huisarts in het veenweidegebied. We signaleren dat er ergens iets knelt of pijn doet, en gaan opzoek naar een diagnose. Wat is er hier aan de hand? Wat moet er hier gebeuren? Moet er een specialist bijgehaald worden of is een luisterend oor of een steuntje in de rug voor nu even genoeg?

Natuurlijk hebben we inhoudelijke kennis, je komt er niet met alleen procesbegeleiding, maar de manier waarop we werken is integraal. Het gaat van psychologie tot mest en van ruimtelijke ordering tot verdienmodellen.

Precies, met als valkuil dat we heel veel verschillende dingen willen doen. Ik ben een aanjager, geen afmaker, en daarom is het ook fijn in een team te zitten met allemaal verschillende vaardigheden. Zo blijven we ook van elkaar leren binnen de organisatie.